Haalbaarheidsstudie herbestemming Gevangenpoort Bergen op Zoom

Opdrachtgever: Monumentenhuis Brabant

Uitvoering: 2014

Achtergrond: De Gevangenpoort, of ook wel Onze Lieve Vrouwenpoort, is de enige nog resterende stadspoort van de vijf poorten die vroeger deel uitmaakten van de ommuring van Bergen op Zoom. De poort was onderdeel van de vestingmuur die in de jaren 1330 - 1350 werd opgetrokken en vormde de toegang tot de Lievevrouwestraat. Ze is het oudste monument van de stad. Voor Nederland is het monument van belang omdat het een van de weinige overgebleven stadspoorten is waar de Middeleeuwse bouw nog aan af te lezen is.

Door de omwalling van het Havenkwartier in 1484 verloor de poort haar functie als toegang tot de stad. Ze bleef wel in gebruik als gevangenis tot het jaar 1931. Hiertoe werd de poort, waarschijnlijk in 1485, aan de stadszijde verlengd ten behoeve van een cipiersverblijf. Deze uitbreiding werd afgesloten met een trapgevel en arkeltorens. Al rond 1525 was de stadsmuur aan weerszijden van de Gevangenpoort afgebroken. In 1619 werd de vervallen voorpoort gesloopt. De fundamenten hiervan bevinden zich nog onder de grond. In 1931 - 1932 vond de eerste restauratie plaats waarbij het entreegedeelte aan de noordoost zijde is toegevoegd. Daarna werd het gemeentemuseum in de voormalige stadspoort gehuisvest. Na de tweede wereldoorlog heeft het gebouw dienst gedaan als afdeling van de bibliotheek. In 1953 - 1954 vond de tweede restauratie plaats. Hierbij is het entreegedeelte aangepast. Nu gebruikt stichting “In den Scherminckel” de stadspoort als expositieruimte voor archeologisch materiaal uit Bergen op Zoom. Onder begeleiding van een gids van Stichting Bezichtiging Monumenten (SBM) kunnen bezoekers de stadspoort van binnen bekijken.

De poort bestaat in de huidige toestand aan de westzijde uit twee grote torens van Gobertanger steen. Deze toren zijn voorzien van schietgaten. Het verbindingsstuk tussen de torens is in dezelfde kalksteen uitgevoerd. De uitbreiding aan de oostzijde, met trapgevel en arkeltorens, is opgetrokken in baksteen. Hetzelfde geldt voor het later aangebouwde entreegedeelte aan de noordoostzijde.

Opdracht: De gemeente Bergen op Zoom is eigenaar van de Gevangenpoort. Ze wil de mogelijkheden onderzoeken om een economische drager aan het monument toe te voegen. Daarom heeft de gemeente aan Monumentenhuis Brabant en NIBAG gevraagd om een studie van de mogelijkheden voor herbestemming uit te voeren. Vervolgens is door Monumentenhuis Brabant aan Erfgoed Installaties gevraagd om de consequenties van herbestemming voor de technische installaties in de Gevangenpoort in kaart te brengen.

Aanpak: Monumentenhuis Brabant, NIBAG en Erfgoed Installaties hebben in deze opdracht nauw samengewerkt. Allereerst zijn het monument en de aanwezige technische installaties geïnventariseerd. Parallel hieraan werd een bouwhistorisch onderzoek uitgevoerd met als resultaat dat, op enkele details na, de gehele bouwmassa van de veertiende en de vijftiende eeuw hoog monumentaal is. Vervolgens zijn twee scenario’s uitgewerkt. Het eerste scenario is het huidige extensieve gebruik voortzetten. Het tweede scenario is een andere functie toekennen. Hierbij moest een oplossing bedacht worden voor de beperkte toegankelijkheid in combinatie met de hoge monumentale waarde van het gebouw. Ten slotte zijn van verschillende gebruiksfuncties de consequenties voor de technische installaties en de gevolgen hiervan voor het gebouw in kaart gebracht.

Resultaat: Door al in dit eerste stadium van herbestemming niet alleen naar planologie, financiering en de bouwhistorie te kijken maar ook naar de technische installaties heeft de gemeente Bergen op Zoom een completer beeld gekregen van de kansen voor het genereren van inkomsten door verhuur van haar eigen vastgoed. Erfgoed installaties heeft voorgesteld een fysieke scheiding binnen het gebouw aan te brengen waardoor twee delen ontstaan. Het ene gedeelte, dat het beste toegankelijk is, is interessant voor commerciële exploitatie. Het andere gedeelte, dat minder goed toegankelijk is, blijft geschikt voor de huidige museale niet-commerciële exploitatie. Hiermee draagt het ene gedeelte het andere gedeelte in financiële zin waardoor voor de gemeente de exploitatie verbetert. In het bijzonder is duidelijk geworden welke functies, op basis van technische installaties, wel of niet binnen de schil van dit rijksmonument uit de veertiende/ vijftiende eeuw zullen gaan passen.